Trong đời sống tâm linh của đồng bào các dân tộc thiểu số ở miền núi, nhất là việc cưới hỏi, tang ma, cúng tế…có rất nhiều những phong tục đẹp, nhưng cũng có nhiều những hủ tục mà ngày nay chúng ta cần phải vận động đồng bào tự xoá bỏ để có một đời sống văn hoá thực sự trong tâm linh!

Xã Châu Quang (huyện Quỳ Hợp, tỉnh Nghệ An) đã có những kinh nghiệm rất tốt trong công tác này, điển hình là hai việc đã hoàn thành chỉ trong vòng 3 năm (từ 2006 đến 2009), đó là: “Không tổ chức lễ đón dâu qua đêm” và “không đưa cổ khẩu đến đám tang”, trong đó “cổ khẩu” được thực hiện vận động lâu nhất, từ tháng 5 năm 2007 đến tháng 11 năm 2009 thì tất cả các bản người Thái trong xã mới thực hiện như nhau. “Cổ khẩu”, tiếng Thái có nghĩa là “gói cơm” nói chung, trong đó có một gói cơm, một chai rượu và một con lợn (thường chỉ là lợn nhỏ từ 4-5kg), một đôi gà hoặc một đôi cá nướng, được luộc chần qua nước sôi, hoặc nướng qua trên lửa bếp, tuỳ theo quan hệ với người chết mà “cổ khẩu” có lợn, gà, cá to hay nhỏ được mang đến bày ra cúng trên đầu quan tài cho người chết “ăn” và cho nhiều người cùng nhìn thấy. Xét về mặt thực tế thì “cổ khẩu” với ý nghĩa là đưa đến để cúng cho người chết, nhưng thực chất chỉ là chuyện giúp nhau được một ít thực phẩm phục vụ cho bữa ăn nào đó trong khi làm đám tang mà thôi, vì đám tang của người Thái thường kéo dài đến ba ngày mới chôn, khách khứa đến có khi lên tới hàng trăm người…cho nên người nhà tang lễ phải vất vả lắm mới có đủ thực phẩm cho ngày ba bữa ăn của cả khách và chủ…ngày xưa vì chuyện khó khăn mọi thứ người ta mới sinh ra “cổ khẩu” để giúp đỡ nhau, thành ra nhà này mang đến nhà kia, lâu đời trở thành một món nợ mà ai cũng phải tự biết mà trả cho nhau…!

(Làm vía "Hằng vắn" mừng thọ người già - một phong phục tục đẹp của dân tộc Thái)

Ngày nay, xét thấy “cổ khẩu” không cần thiết nữa, đến cúng viếng chủ yếu là hương khói và tấm lòng thành là được rồi, nếu có “nợ” nhau “cổ khẩu” ngày trước thì có đồng tiền bỏ trong phong bì cho tương xứng là được, vừa gọn lại vừa văn hoá, lịch sự, không gây mùi ô uế thêm cho đám tang, mùa rét còn đỡ chứ mùa nóng nực thì rất khó chịu…! Từ những phân tích cụ thể như thế, ban mặt trận xã chỉ đạo các tổ mặt trận xóm bản đưa ra hội nghị để bàn bạc, thống nhất cao trong toàn xóm bản là bỏ đi “cổ khẩu”, thay vào đó là hương khói và đồng tiền tương ứng với “cổ khẩu” để giúp đỡ nhau (hoặc “trả nợ” nhau) trong lúc hoạn nạn. Khi đã được đại đa số các bản nhất trí, hưởng ứng, ban MTTQ xã mới ra quyết định chung cho toàn xã cùng thực hiện…! Kết quả là một tục lệ đã có từ rất lâu và dan díu với nhau hết đời này qua đời khác, đã được bãi bỏ một cách tự nguyện và đồng thuận cao…tuy nhiên, không phải bản nào cũng thuận lợi, nhưng một khi toàn xã đã thực hiện thì sớm muộn gì bản đó cũng phải làm theo!